GUSLE


U sklopu njegovanja kulturnih tradicija Srpskog i Crnogorskog naroda značajno mjesto zauzimaju i imaju gusle, kao drevni narodni istrument, nastao u davna vremena. Gusle su vezane za istoriju Srpskog i Crnogorskog naroda i za njihovu vjekovnu težnju za slobodom, njihovim mukama i tragedijama. Služile su i služe za prenošenje sa generacije na generaciju, sa koljena na koljeno priča i istine o dogadjajima, junacima, pobjedama i porazima.

Stih koji govori o dugoj tradiciji gusala :

“Čula vam se na Balkanu jeka

od davnoga petoga vijeka,

tad ste stale sakupljati kosti

naše slavne i burne prošlosti”


Kako su bitke Srpskog i Crnogorskog naroda bile uvijek časne u viteškim snovima i težnjom za slobodom, tako su i gusle vodile bitku da ispričaju dogadjaje i da ih prenesu na nove generacije, kako stih kaže ” prenosile sa oca na sina, i to traje hiljadu godina… ” Zvuci gusala i epsko pjevanje uz njih su kadrovi prvog snimljenog filma o dogadjajima, u vrijeme dok nije bilo ni filma ni muzike, a i sada su isto to. Kada guslar pjeva uz gusle prikazuje film o dogadjaju, ličnosti …

Gusle su kroz vremena svojom snagom i časnim porukama napajale naraštaje. Poruke gusala i epskog pjevanja uvijek su časne, nekada vesele, nekada tužne, ali uvijek snažne da kod potomstva zadrže duh predaka, duh slobodarstva i uopšte slobodarske emocije. Gusle su vitezove i junake, a u njima Srpski i Crnogorski narod nikada nije oskudijevao, činile i čine besmrtnim:

“ pa im gusle i gudalo ne dadoše umrijeti”.

U tradiciji srpske i crnogorske vojske takodje značajno mjesto zauzimaju gusle. U svim ratovima koje su vodile za očuvanje slobode, gusle su uvijek bile dobar vojnik u stroju, u rovu, u odmoru, u predahu. One su to i sada. Borci u predahu borbe kalili su dušu uz gusle, osvežavali pamćenje i zaklinjali se.

U ranija vremena gusle su bile daleko više rasprostranjene, rijetke su bile kuće i domaćinstva u kojima na zidu nijesu visile gusle, a i slušanje je bilo češće, više je bilo guslara i graditelja gusala. Jedan stih kaže ovako:


“Čule ste se u carskoj dvorani,

čule ste se dje žive čobani,

slušala vas Evropa cijela

od Berlina do Beča bijela,

i u carskoj visokoj palati,

čast je ima guslar zapjevati”.


Sada u Srbiji,Crnoj Gori i Republici Srpskoj ima oko 50 Udruženja guslara, sa oko 400 članova, od toga oko 50 sa zvanjem ”narodni guslar” . Trenutno na prostorima gdje su se gusle uspjele održati ima oko 30 graditelja gusala. Cijene izrade gusala iznosi od 100 do 1000 Evra, zavisno od kvaliteta izrade.

Veliku zaslugu za razvijanje duha epskog pjevanja uz gusle ima naš slijepi guslar Filip Višnjić.


SLIKE GUSALA (sezona 2010/2011.)



IZRADA GUSALA

Izrada gusala je deo tradicije koja se prenosi sa generacije na generaciju. Postoje neka načela vezana za dimenzije i dijelove gusala, dok je njihovo ukrašavanje individualna stvar majstora graditelja gusala. U narodu je poznato da se za izradu gusala koristi drvo javor, kao tvrdo i zvukovito drvo, no može se koristiti i jasika (trapetljika), bijeli bor, klen, kruška, orah i dr. Kao ukras gusala izradjuju se razni motivi sa simbolizovanjem pojedinih vrlina naroda i ljudi: Divokoza – životinja koja najviše voli slobodu; Orao – neprikosnoveni gospodar i car visine; Zmaj – nepobedivost i spretnost; Zmija – opasnost itd.

Takodje gusle se ukrašavaju i detaljima koji opominju da se ne zaborave dogadjaji i ličnosti iz prošlosti ( Kosovka djevojka, Seoba Srba , znani i neznani junaci i dr.), kao i pojedini stihovi.



DJELOVI GUSALA

Gusle se sastoje iz kalice, vrata, gudala, struna, čivije i kobilice.

Kalica je glavni deo gusala koji proizvodi zvuk. Dimenzije kalice: dužina oko 30, širina oko 24 i dubina oko 8 cm. Na kalicu se zateže koža i učvršćuje po obodima malim drvenim čivijama. Postavlja se vlažna da bi se što bolje zategla, treba da bude što tanja. U narodu je poznato da je najkvalitetnija koža sa stomaka od jareta, jagnjeta, zeca ili divokoze. Neki graditelji na zategnutoj kožu prave 3 – 4 rupe prečnika 3-5 mm.

Vrat gusala je dužine karlice (srazmjer), najčešće četvrtast, služi kao rukohvat i mesto za postavljanje čivije za zatezanje strune. Na vrhu vrata, često i na njegovom telu izradjuju se ukrasni delovi.

Gudalo je odvojen deo dužine nešto veće od dužine kalice, služi za zatezanje strune. Može se graditi od različite vrste drveta u odnosu na gusle i poželjno je da bude teže, radi boljeg naslanjanja.

Čivija je deo koji se postavlja na vratu i služi za zatezanje strune na kalici. Gradi se od drveta, rukohvat čivije takodje se ukrašava ili se kompletan izradjuje kao “papak”, stisnuta pesnica i sl.

Kobilica je drveni deo koji se postavlja na kožu za oslanjanje strune na kalici, visine oko 4 cm.

Strune su delovi gusala koji prevlazenjem jednog preko drugog uz rezonanciju kalice proizvode zvuk, bolje rečeno “jeku” jer gusle “ječe”. Kvalitet zvuka je različit i ima više faktora za njegov kvalitet. Izradjuju se od probrane konjske dlake sa repa (poželjno da je od konj pastuv, jer je i dlaka oštrija). Postoji posebna metoda pranja, slaganja, vezivanja, struganja i zatezanja strune. Broj dlaka u strunama je 30 do 50 od čega zavisi i boja i kvalitet zvuka. Bolje je da na struni gudala bude više dlake nego na struni kalice. Strune se mogu izradjivati i od “silka” za što takodje postoji metoda pripreme. U praksi se pokazalo da se najkvalitetniji zvuk sa gusala proizvodi kada je jedna struna od konjske dlake a druga od silka.


REMONTI I POPRAVKE GUSALA

Ja, kao graditelj gusala vršim i remonte i popravke gusala. Cjenovnik nekih usluga u remontu i popravkama su sledeće:

• Izrada kobilice5 evra
• Izrada gudala15 evra
• Zamjena kože20 evra
• Postavljanje strune10 evra
• Izrada krčala10 evra
• Dubljenje kalice20 evra
• Kompletna reparacija delova50 evra
• Detaljna prerada gusalaprema dogovoru


Pored izrade gusala izradjujem i ikone i slike u duborezu po narudžbini na različitim vrstama drveta i dimenzija po želji. Sve je potpuno prirodno bez rada mašinom (ručni rad), nijanse boje se dobijaju od bajca i tečnosti mladog oraha. Najčešće koristim drvo oraha, trešnje i crne lipe.Debljine ikona od 3 cm do 5 cm.


IKONE IKONE U DUBOREZU

Sv.Vasilije Ostroški, Sv.Arhanđel Mihailo, Sv.Nikola, Sv.Luka, Sv.Kirijak Otšelnik, Sv. Jovan Krstitelj, Sv.Mučenik Agatonik, Sv.Velikomučenik Georgije, Sveta Petka, Sv.Simeon Bogoprimac i druge.
Dimenzije su uglavnom 56 cm x 40 cm.Naravno dimenzije su promjenljive.


OSTALI RADOVI U DUBOREZU

Kompozicije:Tajna večera (80 x 55), Borba petlova (80 x 55), Mačevanje (90 x 60), Ramovi za ogledala, Satovi, Mrtve prirode, Dvojnice i drugo.



   GRADITELj GUSALA

Momir Tomčić, Beograd

Dušana Vukasovića 38